فهم فلسفه مشاء نیازمند تعلل و تأمل در ماوراءالطبیعه (متافیزیک) ابن سیناست. جلد یکم «الاشارات و تنبیهات» چکیده­ی کاملی از متافیزیک سینایی ست. و در این حین، در نمط اول از جلد یکم مقدمات یا مبانی بنیادین آن ­metaphysics مطرح می­گردد. هفت سخن بنیادین از آن فراز در ادامه می­آید. فی الحال اگر در پی غور و بررسی در ادله­ی مطرح شده می­باشید بایست که به یک شرح و تفسیر از الاشارات و تنبیهات مراجعه کنید یا چنانچه بر ادبیات عرب و فلسفه اسلامی اشراف دارید می­توانید یکراست به اصل اثر الاشارات و تنبیهات رجوع کنید.

سخن یکم: هر جسم را دو جزء است: هیولا (ماده) و صورت.

سخن دوم: اجسام تقسیم­پذیرند به اجزای نامتناهی. بنابراین هیولا (ماده) و صورت که خود به خود بهم پیوسته می­نمایند پذیرای بی­نهایت قسمت می­باشند.

سخن سوم: هر کمیتی که بر جسم طبیعی عارض گردد (جسم تعلیمی) حکم جسم طبیعی را دارا بوده و پذیرای قسمت وهمی تا بینهایت می­باشد. سطح عارض بر جسم تعلیمی و خط عارض بر سطح نیز دارای همان حکم می­باشند. جملگی امور پیوسته (مثل زمان و حرکت) که اجزاء آن یکباره موجود نمی­باشند نیز چون جسم متصل واحد پذیرای قسمت وهمی تا بینهایت می­باشند. پس همانگونه که سطوح و خطوط، اجزاء سطح و خط نبوده بلکه عارض بر پیشین خود می­باشند، گذشته و حال و آینده نیز نمی­توانند اجزاء زمان در نگرش فلسفی باشند بلکه عارض بر پیشین خود و متصلاً زمان خواهند بود. چون بقای هر یک به فنای دیگری وابسته است.

فروع سخن: در نظر ابن سینا تحقق جسم تعلیمی آنقدر بدیهی و مبرهن است که او نیازی به اقامه­ی برهان در جهت اثبات آن نمی­بیند.

سخن چهارم: بنابراین در هستی، یک هیولای پذیرای اتصال و انفصال با صورتهای گوناگون داریم. با هر تغییر صورت اما در همه­ی احوال، هیولا مشترک و به یک حال باقی خواهد ماند.

فروع سخن: مبرهن است که قسمت و تقسیم­پذیری در مبنای وهمی مورد بررسی واقع می­شود والا، فی المثل، اجسام بسیط را که در عالم نمی­توان تقسیم کرد که تقسیم ناپذیرند مگر به تقسیم وهمی. جسم بسیط را احتمال تقسیم­پذیری و تجزیه شدن نمی­باشد.

سخن پنجم: قانون اتصال و انفصال یا تقسیم و ترکیب وهمی بر مبنای برهان ترکیب جسم از دو جزء هیولا و صورت در تمامی اجسام، خواه مرکب یا بسیط، اثیری یا عنصری، دارای کلیت می­باشد و در تمامی موارد جاری است.

            فروع سخن: به واسطه طبیعت، آیا انفصال و اتصال می­تواند بالفعل نباشد؟ خیر، صحیح نیست. به واسطه طبیعت انفصال و اتصال می تواند بالقوه نباشد چون در احوال جسم بسیط، واِلا بالفعلی تقسیم و ترکیب­پذیری در اجسام را ابن سینا به گونه­ای مبرهن بالفعل می­گیرد.

سخن ششم: تخلخل و تکاثف حقیقی علت نشاندهنده­ی وجود هیولاست بر اذهان ما. هرگاه حجم جسم زیاد گردد بدون آنکه جسم خارجی بدان وارد شده باشد مانند انبساط آب در اثر حرارت، گفته می­شود که تخلخل حقیقی رخ داده است. چنانچه این افزایش حجم به واسطه جسم خارجی رخ نماید گفته می­شود که تخلخل غیرحقیقی (مجازی) رخ داده است. به منطق مشابه هرگاه جسم بدون خارج شدن اجزایی از آن کاهش یابد، مثل انقباض جسم در اثر برودت، گفته می­شود که تکاثف حقیقی رخ نموده است و اگر کاهش حجم در اثر خارج شدن اجزایی از جسم رخ نماید گفته می­شود که تکاثف غیرحقیقی (مجازی) رخ داده است. مثال تخلخل مجازی می­توان پنبه زده شده را متذکر شد که به مجرد درون شدن هوا حجم می­یابد. مثال تکاثف مجازی نیز می­توان خارج شدن هوا از لاستیک را متذکر شد. اثبات هیولا: هرگاه جسمی به واسطه­ی تخلخل و تکاثف حقیقی دگرگون شود در ماده تغییر حاصل نمی­آید مگر در صورت و این همان هیولای اولی است که نه دارای مقدار معین بوده است و نه صورت جرمیّه خاص دارد.

سخن هفتم: هرگز شکل صورت از هیولا جدا نمی­باشد. از آنجا که هر امتداد جسمانی متناهی می­باشد و به فرض وجود لازمه­ی آن داشتن شکل است. پس هیولا را داشتن صورت جسمیه لازم است. بنابراین صورت و هیولا دچار عدم انفکاک می­باشند.

چاپ مطلب